वांछित मन्त्र चुनें

ए॒षा ते॑ राजन्क॒न्या॑ व॒धूर्नि धू॑यतां यम। सा मा॒तुर्ब॑ध्यतां गृ॒हे ऽथो॒ भ्रातु॒रथो॑ पि॒तुः ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

एषा । ते । राजन् । कन्या । वधू: । नि । धूयताम् । यम ।सा । मातु: । वध्यताम् । गृहे । अथो इति । भ्रातु: । अथो इति । पितु: ‌॥

अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:14» पर्यायः:0» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

विवाहसंस्कार का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (यम) हे नियम में चलानेवाले, वर (राजन्) राजा ! (एषा) यह (कन्या) कामनायोग्य कन्या (ते) तेरी (वधूः) वधू (नि) नियम से (धूयताम्) व्यवहार करे। (सा) वह (मातुः) [तेरी] माता के, (अथो) और भी (पितुः) पिता के (अथो) और (भ्रातुः) भ्राता के साथ (गृहे) घर में (बध्यताम्) नियम से बन्धी रहे ॥२॥
भावार्थभाषाः - मन्त्र २-४ वधू पक्ष के वचन हैं। वधू के माता-पिता आदि वर से कहें कि यह सुशिक्षिता गुणवती कन्या आप को सौंपी जाती है यह आप के माता, पिता और भ्राता आदि सब कुटुम्बियों में रहकर अपने सुप्रबन्ध से सबको प्रसन्न रक्खे और सुख भोगे ॥२॥ मनुजी महाराज ने कहा है−मनुस्मृति अ० २ श्लो० २४०॥ स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम्। विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वतः ॥१॥ स्तुतियोग्य स्त्रियाँ, रत्न, विद्या, धर्म, शुद्धता और मीठी बोली और अनेक प्रकार की हस्तक्रियाएँ सबसे यत्नपूर्वक लेना चाहिएँ ॥ बालया वा युवत्या वा वृद्धया वापि योषिता। न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं किंचित् कार्यं गृहेष्वपि ॥१॥ म० ५।१४७॥ चाहे स्त्री बालक वा युवती वा बूढ़ी हो, वह स्वतन्त्रता से कोई काम घरों में भी न करे ॥
टिप्पणी: २−राजन्। १।१०।१। हे ऐश्वर्यवन् जामातः। कन्या। अघ्न्यादयश्च। उ० ४।११२। इति कन प्रीतौ, द्युतौ, गतौ−यक्, टाप् च। कन्यते काम्यते दीप्यते गच्छति वा सा। कमनीया। पुत्री। वधूः। वहेर्धश्च। उ० १।८३। वह प्रापणे-ऊ प्रत्ययः, धश्च। वहति प्रापयति सुखानीति। यद्वा। बन्ध-ऊ, न लोपः। बध्नाति प्रेम्णा या नवोढा स्त्री, भार्या। नि। नितराम्, नियमेन। धूयताम्। धूञ् कम्पने−कर्मणि लोट्। चेष्टताम्, गृहकार्येषु प्रवर्तताम्। यम। यम नियमने−अच्। यमयति नियमयति गृहकार्याणीति। यमो यच्छतीति। सन्तः, मध्यस्थानदेवतासु−निरु० १०।१९। द्युस्थानः−निरु०, १२।१०, ११। वायुः, सूर्यः। हे नियामक वर ! मातुः। १।२।१। तव जनन्याः। बध्यताम्। बन्ध बन्धने कर्मणि लोट्। प्रेमबद्धा भवतु। गृहे। गेहे कः। पा० ३।१।१४४। इति ग्रह आदाने-क। वासस्थाने, भवने, मन्दिरे। अथो। अथ+उ। अपि च। भ्रातुः। नप्तृनेष्टॄत्वष्टृहोतृ०। उ० २।९५। इति भ्राज दीप्तौ−तृन्। सहोदरस्य। पितुः। म० १। जनकस्य ॥२॥