मु॒ञ्च शी॑र्ष॒क्त्या उ॒त का॒स ए॑नं॒ परु॑ष्परुरावि॒वेशा॒ यो अ॑स्य। यो अ॑भ्र॒जा वा॑त॒जा यश्च॒ शुष्मो॒ वन॒स्पती॑न्त्सचतां॒ पर्व॑तांश्च ॥
पद पाठ
मुञ्च । शीर्षक्त्या: । उत । कास: । एनम् । परु:ऽपरु । आऽविवेश । य: । अस्य । य: । अभ्रऽजा: । वातऽजा: । य: । च । शुष्म: । वनस्पतीन् । सचताम् । पर्वतान् । च ॥
अथर्ववेद » काण्ड:1» सूक्त:12» पर्यायः:0» मन्त्र:3
0 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
रोगनिवृत्ति का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (एनम्) इस पुरुष को (शीर्षक्त्याः) शिर की पीड़ा से (उत) और [उस खाँसी से] (मुञ्च) छुड़ा (यः कासः) जिस खाँसी ने (अस्य) इस पुरुष के (परुःपरुः) जोड़-जोड़ में (आविवेश) घर कर लिया है। (यः) जो खाँसी (अभ्रजाः) मेघ से उत्पन्न, (वातजाः) वायु से उत्पन्न (च) और (यः) जो (शुष्मः) सूखी [होवे और जो] (वनस्पतीन्) वृक्षों से (च) और (पर्वतान्) पहाड़ों से (सचताम्) संबन्धवाली होवे ॥३॥
भावार्थभाषाः - खाँसी सब रोगों की माता है, जैसा कि प्रसिद्ध हैलड़ाई का घर हाँसी और रोग का घर खाँसी। जैसे सद्वैद्य मन्त्र में कहे अनुसार मस्तक की पीड़ा और खाँसी आदि बाहिरी और भीतरी रोगों का निदान जान कर रोगी को स्वस्थ करता है, इसी प्रकार परमेश्वर वेदज्ञान से मनुष्य को दोषों से छुड़ा कर और ब्रह्मज्ञान देकर अत्यन्त सुखी करता है। इसी प्रकार राजप्रबन्ध और गृहप्रबन्ध आदि व्यवहार में विचारना चाहिये ॥३॥
टिप्पणी: ३−मुञ्च। मुच्लॄ मोचने। मोचय। शीर्षक्त्याः। शीर्ष+अञ्चु गतिपूजनयोः−क्तिन्। शीर्षं शिरः अञ्चति गच्छति व्याप्नोतीति शीर्षक्तिः, तस्याः शिरः−पीडायाः सकाशात्। उत। अपि च। कासः। हलश्च। पा० ३।३।१२१। इति कासृ शब्दकुत्सनयोः−घञ्। रोगविशेषः। कासी वा खाँसी इति भाषा। क्षवथुः। परुः-परुः। अर्त्तिपॄवपियजि०। उ० २।११७। इति पॄ पूर्त्तिपालनयोः−उसि। सर्वान् शरीरसन्धीन्। आ-विवेश। विश प्रवेशने-लिट्। छान्दसो दीर्घः। प्रविष्टवान्। अभ्रजा। अप्+भृ-क्त। अपो बिभर्त्तीति अभ्रं मेघः। जनसनखनक्रमगमो विट्। पा० ३।२।६७। इति अभ्र+जनी प्रादुर्भावे-विट्। विड्वनोरनुनासिकस्यात्। पा० ६।४।४१। इति आत्वम्। मेघस्य सम्बन्धाज्जातः। वातजाः। पूर्ववत्। वात+जनी-विट्। वायोर्जात उत्पन्नः कासः शुष्मः। अविसिविसिशुषिभ्यः कित्। उ० १।१४४। इति शुष शोषे-मन् स च कित्। शोषकः, पित्तविकारादिजनितः कासः। वनस्पतीन्। १।३५।३। वनानां पतिः पाता वा वनस्पतिः। वनति सेवते अथवा वन्यते सेव्यते इति वनम्। वन सेवने, याचने, उपकारे-अच्। पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम्। पा० ६।१।१५७। इति सुडागमः। सर्ववृक्षान्। सचताम्। षच समवाये-लोट्। सचन्ताम्=सं सेव्यन्ताम्−निरु० ९।३३। समवैतु, सम्बध्नातु। पर्वतान्। भृमृदृशियजिपर्विपचि। उ० ३।११०। इति पर्व पूरणे−अतच्। शैलान् ॥
